استاد حسن زیرک

استاد حسن زیرک

استاد حسن زیرک

حسن زیرک؛ صدایی برای همیشه

حسن زیرک با ضبط تعداد زیادی آوازهای سنتی کوردی، سبب حفظ و نگهداری این آثار فرهنگی از گزند فراموشی شد. از او بالغ بر 1000 ترانه و آواز به یادگار مانده‌است. استاد حسن زیرک جزو موسیقی‌دانان برجسته ایرانی است و با توجه به استعداد و اثرگذاری بالایی که داشته نفوذ فرهنگی فوق ‌العاده‌ای نه تنها در کردها بلکه در همسایگان فارس، ترک و لر زبان آن ‌ها نیز داشته ‌است. این موضوع سبب شده تا حسن زیرک به بخشی از هویت فرهنگی کورد تبدیل شود. موسیقیدانان بزرگ ایران، از نبوغ او بسیار گفته اند. درباره او می گویند که بداهه آهنگ می ساخت و بداهه برای آهنگ ها شعر می سرود. او صاحب صدایی خاص و تک و در سبک و الگوی اختصاصی در موسیقی کردی است.  

زیرک، علاوه بر زبان کردی سورانی، به زبان‌های فارسی،ترکی آذری، ارمنی، هورامی (اورامی) و لری نیز آواز اجرا کرده است. او دارای ۳ مقام ترکی، ۸ مقام فارسی و ۲ مقام اورامی است و ۶۴ مقام به زبان کوردی خوانده‌است.حسن زیرک در «ارکستر موسیقی کوردی» برادران یوسف‌زمانی، ارکستر مشیر همایون شهردار در تهران و ارکستر مجتبی میرزاده در کرمانشاه همکاری داشته و به اجرای برنامه پرداخته‌ است.

 

زندگی

ابهاماتی در محل تولد حسن زیرک وجود دارد، عده‌ای بر این باورند که زیرک در روستای هرمیله میان بوکان و سقز به دنیا آمده‌است. اما براساس شناسنامه و به گفته مردم منطقه بوکان، او در سال ۱۳۰۰ (۲۲ نوامبر ۱۹۲۱) در محلهٔ قلعه سردار شهر بوکان، آذربایجان غربی در ایران به دنیا آمده ‌است. در پنج سالگی پدرش را از دست داد و سراسر زندگی را در رنج گذراند. مادرش توانایی نگهداری و تربیت فرزندان را نداشته به ناچار تن به ازدواج مجدد می‌دهد، فرزندان و از جمله حسن به مدرسه نرفته و جهت امرار معاش به کارگری می‌پردازند.

استاد حسن زیرک

اگر چه او به خاطر شرایط‌ سخت‌ زندگی‌ از تحصیل‌ بی‌ بهره‌ ماند، اما راه موسیقی در کوردستان، آنچنان وابسته­ی مکتب نبود. او استعداد کم نظیری در به خاطر سپردن مقام ها، ملودی ها  و اشعار کوردی داشت و همین مساله او را از دیگر همسالانش متمایز می کرد.

سال‌های بوکان

حسن در دوران نوجوانی و جوانی شغل‌های مختلفی همچون کارگری، شربت‌فروشی و شاگردی را در بوکان تجربه کرده‌ است. روزی در حالی‌که شاگرد راننده اتومبیل مسیر سقز – بانه بوده‌ است و راننده در اتومبیل حضور نداشته، به رانندگی می‌پردازد و از بخت بد او، توانایی کنترل اتومبیل را نداشته و موجب قتل یک جوان ۱۸ ساله اهل سقز می‌شود. به این ترتیب حسن زیرک جوان، اتومبیل و صحنهٔ قتل را رها کرده و با ناراحتی بسیار مدتی خود را مخفی می‌کند، اما سرانجام تسلیم می شود. زیرک بعد از مدتی آزاد می شود و بعد از آزادی از زندان، از کشور خارج شده و داستان آوارگی های او شروع می شود.

سال‌های بغداد

در سال ۱۳۲۶ زمانی که زیرک در عراق بود، در مسافرخانه «فندق شمال» به شاگردی می‌پرداخت. روزی هنگام نظافت، که مشغول زمزمه یکی از ترانه‌هایش بود، مسافر جوانی به نام جلال طالبانی که در آنجا اقامت داشت، با شنیدن صدای حسن زیرک، او را به اتاق خود می‌خواند و بدین ترتیب هر شب زیرک برای مام جلال و دوستانش ترانه اجرا می‌کند، تا اینکه روزی با پیشنهاد مام جلال، حسن زیرک را به رادیو بغداد می‌برد و زیرک در آنجا مشغول به کار می ‌شود. مدتی در بخش کردیِ رادیو بغداد همکاری کرد. ورود این جوان کورد ایرانی به رادیو کوردی بغداد هم‌زمان بوده‌است با سال‌های آغازین ۱۹۵۰ میلادی که بنا به گفته خودش با اساطیر موسیقی کوردی آن سال‌ها از جمله علی مردان، حسن و محمد عارف جزیری، شمال صائب، طاهر توفیق، باکوری، الیاس فرنگی (ارمنی‌تبار)، و قادر دیلان آشنا شده ‌است.

او در همان سال‌ های ابتدای فعالیت در رادیو بغداد مورد توجه شنوندگان قرار می‌گیرد و از آنجایی که شناخت و تسلط خاصی بر ملودی‌ها و ترانه‌های منطقه مکریان داشته و به اجرای آن‌ها پرداخته بود توانسته بود به خوبی علاقمندان به صدایش را جذب کند و به شهرت برسد. در سال ۱۳۳۷ که زیرک به بوکان بازگشته بود، عبدالله مفتی زاده از اهالی سنندج به بوکان می‌رود و از زیرک می‌خواهد به رادیو کردی تازه تأسیس تهران بپیوندد.

بازگشت به ایران

زیرک در سال ۱۳۳۷ برابر با مارس ۱۹۵۸ با کسب اجازه از مسؤلان رادیو کردی بغداد، تصمیم به بازگشت به ایران می‌گیرد. زمانی که به بوکان، به عنوان زادگاهش می‌رود، مورد استقبال همشهریانش قرار می‌گیرد و از اینکه توانسته شهرت و محبوبیت گسترده‌ای را کسب کند و تبدیل به هنرمند سرشناسی شود، با خوشحالی و شادباش مردمی که به دیدنش می‌آمدند مواجه می‌شود.

رادیو کوردی تهران

از سال ۱۳۳۷، که بخش کردی رادیو ایران در تهران گشایش یافت، همکاری خود را با این مرکز آغاز کرد. حضور زیرک در تهران و در رادیو کوردی آنجا موجب خوشحالی دست‌اندرکاران می‌شود و به این ترتیب حسن زیرک رسماً به عنوان خواننده در آن رادیو پذیرفته شد.

طبق تعهدنامه‌ای به تاریخ ۱۲ تیر ۱۳۳۷ که توسط محمد کیهان از مسولان گمنام تأسیس رادیو کوردی در تهران دال بر پرداخت ماهیانه دوازده هزار ریال به زیرک جهت اجرای آهنگ‌های کوردی نشان از آغاز همکاری این خواننده در رادیو کردی پایتخت دارد. آثاری که حسن زیرک در رادیو کردی تهران به ضبط رساند، اغلب با ساز استادانی همچون حسین یاحقی، حسن کسایی، جلیل شهناز، جهانگیر ملک، احمد عبادی، و با سرپرستی مشیر همایون شهردار همراه بود.

رادیو کردی کرمانشاه

در مرداد سال ۱۳۴۱ که رادیو کردی تهران تعطیل شد، حسن زیرک و همکارانش به کرمانشاه منتقل شدند. رادیو کردی کرمانشاه به بخش کردی رادیو ایران تغییر نام پیدا کرد. در واقع آن برنامهٔ محلی تعطیل گردید و یک رادیوی جدید که صدای برون مرزی ایران بود آغاز به کار کرده که ساعات پخش برنامه هم افزایش یافت و نه تنها کشورهای منطقه بلکه بخش‌های وسیعی از اروپا و خاورمیانه را تحت پوشش قرار داده بود. ورود حسن زیرک به کرمانشاه و پیوستن به جمع همکاران رادیو، موجب تحرک و فعالیت بیشتر ارکستری گردید که از چند سال پیش وجود داشت و در کار تولید موسیقی و ترانه‌های کوردی قدم‌های خوبی برداشته بود.

سرپرست آن ارکستر محمد عبدالصمدی که خود نوازنده کلارینت بود. در سال‌های بعد محمود بلوری عود، گروهبان موزیک زید یحیایی کلارینت به این جمع اضافه شدند. همکاری او در رادیو کردی کرمانشاه با هنرمندان برجستهٔ کرمانشاهی همچون مجتبی میرزاده (ویلون)، محمد عبدالصمدی (قره نی)، اکبر ایزدی (سنتور)، استوار درویشی (تار) و بهمن پولکی (تیمپو) سبب خلق آثاری شد که از برجسته‌ترین کارهای وی به‌شمار می‌رود.

حسن زیرک گر چه به خاطر شرایط سخت زندگی از تحصیل بی‌بهره ماند، اما استعداد کم‌نظیری در سرودن شعر و آهنگ‌سازی کردی داشت. این استعداد به ‌همراه صدای منحصربه‌فرد او، سبب شد که ترانه‌هایش در سرتاسر مناطق کردنشین محبوبیت پیدا کند. صدای او همچنان در مناطق کردنشین خصوصاً عراق و ایران در کوچه و خیابان از خانه‌ها و مغازه‌ها به گوش می‌رسد.

در رابطه با ترانه‌ها و ملودی‌ها، حسن زیرک با مجتبی میرزاده که آن زمان میرزاده تنها ۱۶ سال داشت به صحبت می‌پرداخت و اطلاعات گسترده‌ای زیرک در مورد ترانه‌های کوردی می‌داد که چنان میرزاده را سر شوق آورده بود که آن دو غالباً در کنار هم دیده می‌شدند و علاقه و دوستی خاصی میان آن‌ها به وجود آمده بود.

میرزاده بارها به به این مسئله اشاره کرده‌ است که حضور حسن زیرک در کرمانشاه خیلی مفید بود، زیرا او را با موسیقی کوردی آشنا کرده و بسیاری از ترانه‌ها و ملودی‌های کوردی را از طریق زیرک شناخته‌ است و همین امر موجب گردیده سبک نواختن او متفاوت گردد که می‌توان آن را نوعی از نوازندگی و موسیقی کردستان دانست.

حسن زیرک در مدت ۳ سالی که در کرمانشاه اقامت داشت از حقوق و مزایای خوبی برخوردار بود، به طوری که اکثر روزها چند نفر از علاقمندان به صدایش از مناطق گوناگون (ایران و عراق) به دیدارش می‌آمدند و عموماً در منزل خود از آن‌ها پذیرایی می‌کرد.

استاد حسن زیرک در تاق بستان کرمانشاه (سمت راست)

در تصویر بالا استاد حسن زیرک در تاق بستان کرمانشاه (سمت راست) را میبینید

مظهر خالقی، خواننده مشهور کرد، درباره همکاری حسن زیرک با مجتبی میرزاده می‌گوید: «همیشه نیز گفته‌ام، حسن زیرک شهرتش را مدیون میرزاده است. چون حسن زیرک قبل از مجتبی، به رادیو تهران رفته بود و آن‌جا با ارکستر بزرگ آواز خوانده بود، اما به نظر من، این آثار زیاد مردمی نشدند و بیشتر آن‌ها از ذهن پاک شده‌است. [زیرک] در تهران با ارکستر مشیر همایون شهردار کار کرده بود، هیچ‌کدام از این آثار موجب شهرت حسن زیرک نشده بود و کارهایش وارد جامعه نشد، حتی آثاری که در رادیو بغداد ضبط کرده بود، زیاد مورد توجه قرار نگرفت، اما تمام آثاری که با ارکستر و هنر میرزاده ضبط شده‌است، حس خاصی دارد و در حافظه جمعی مردم، ماندگار شده‌اند.

صدای حسن زیرک، با ترانه‌هایی که خوانده ‌است و اغلب آن‌ها بیش از ۵۰ سال پیش اجرا شده‌اند، در میان مردم کرد زبان، نوستالژیک (خاطره انگیز) است؛ به‌طوری‌که ترانه‌های وی در ذهن اکثر مردم کرد، یادآور خاطرات تلخ و شیرین زندگانی آنهاست.

ازدواج

حسن زیرک با میدیا زندی، گویندهٔ بخش کردی رادیو تهران، ازدواج کرد که حاصل آن ازدواج دو دختر به نام‌های مهتاب (آرزو) و مهناز (ساکار) بود. او چند ترانه نیز برای فرزندانش اجرا کرده ‌است. میدیا زندی فرزند عزیز زندی در روز جمعه ۳۱ خرداد ۱۳۸۷ خورشیدی در تهران درگذشت.

حسن زیرک به همراه دخترانش، آرزو و ساکار زیرک

حسن زیرک به همراه دخترانش، آرزو و ساکار زیرک

حسن زیرک و همسرش میدیا زندی

حسن زیرک و همسرش میدیا زندی

درگذشت

سال‌های پایانی زندگی حسن زیرک در تلخی و ناکامی گذشت و چندان به آواز خوانی نمی‌پرداخت. در اواسط سال ۱۳۴۶ در منطقهٔ بانه به نام کانی مولا احمد قهوه‌خانه‌ای دایر کرد و در میان مردمی که دوستشان می‌داشت و دوستش داشتند، آخرین نفس‌هایش را در رنج و بیماری کشید. حسن زیرک در پنجم تیرماه سال ۱۳۵۱، برابر با ۲۸ ژوئن ۱۹۷۲ در سن نزدیک به ۵۱ سالگی در بیمارستان بوکان به علت سرطان کبد، درگذشت و در دامنه کوه نالشکینه (کوهی مشرف به شهر بوکان) به خاک سپرده شد. در هنگام مرگِ حسن زیرک، رادیو بی بی سی از جایگاه او یاد می‌کند و می‌گوید: «یگانه هنرمند مردم کورد در بیمارستان بوکان درگذشت.»

نظر دیگران دربارهٔ حسن زیرک

میدیا زندی، همسر حسن زیرک، که خود گویندهٔ بخش کردی رادیو تهران بود، می‌نویسد:

حسن زیرک نزدیک به هزار ترانه در تهران، کرمانشاه اجرا کرده‌بود و به خاطر همین ترانه‌های او بود که روزانه نزدیک به دوهزار نامه ارسال می‌شد، و حتی درون نامه پول قرار می‌دادند تا ترانهٔ مورد درخواست آنان پخش شود. برنامه‌های کردیِ رادیو تهران و کرمانشاه به‌خاطر صدای دلنشین حسن زیرک مورد توجه همه قرار گرفته‌بود و آن موقع هر روز دو بار برنامهٔ «ما و شنوندگان» پخش می‌شد. حسن زیرک با صدای رسا و لذت‌بخش خود باعث معروفیت و کیفیت و شکوفایی برنامه‌های کردی در تهران و کرمانشاه شده‌بود و سیل نامه‌های طرفداران ترانه‌های او هر روز به رادیو جاری بود. اما با وجود این‌همه خدمت، حسن زیرک را دیگر به رادیو راه ندادند و او را از یاد بردند، در حالی‌که در ۲۸ مرداد ۱۳۴۱، که برد ایستگاه رادیوی کرمانشاه به صد کیلووات رسیده‌بود، صدای حسن زیرک به همهٔ شهرها و روستاهای کردنشین می‌رسید».

شهرام ناظری، هنرمند موسیقی سنتی ایران، درخصوص صدای حسن زیرک چنین اظهار داشته ‌است:

«درخصوص حسن زیرک، درمجموع فقط می‌توانم بگویم که یک انسان نابغه به‌معنای واقعی بود. یعنی در همان لحظه که وارد ارکستر رادیو می‌شد و به اتاق ضبط می‌رفت، بداهتاً، هم شعر می‌سرود، هم آهنگ می‌ساخت، و هم آن را می‌خواند، که تاکنون چنین موردی در موسیقی سابقه نداشته‌است. با توجه به این نکته که ایشان سواد خواندن و نوشتن هم نداشتند، اما موسیقی و شعر را به‌صورت الهامی و حفظ‌شده می‌خواند و واقعاً از افراد کاملاً استثنایی و از نوابغ موسیقی کردی بودند، و بنده در میان خوانندگان کرد علاقهٔ خاصی به صدای حسن زیرک دارم».

شهرام ناظری و حسن زیرک

مجتبی میرزاده، نوازندهٔ ویلون و موسیقی‌دانی که در تمام آثار حسن زیرک در دههٔ ۱۳۴۰ در ارکستر رادیو کردی کرمانشاه نوازندگی و تنظیم آهنگ‌های او را به‌عهده داشته، در مورد این هنرمند چنین اظهار داشته است:

«حسن زیرک، با اینکه مطلقاً سواد نداشت، اما اشعار اغلب آثارش را به‌صورت بداهه و در آن لحظه که می‌خواند، می‌سرود. وی از حافظه‌ای بسیار قوی در حفظ شعر و آهنگ و مقام‌های کردی برخوردار بود، و باید گفت که حسن زیرک هیچ‌گاه در موسیقی کورد تکرار نخواهد شد؛ چرا که ماندگارترین و زیباترین نغمات کردی را خلق کرد، و اینک نه‌تنها در ایران، بلکه حتی در میان کردهای ،سایر نقاط جهان، آثار و نام و یاد او از مقام و منزلت والایی برخوردار است.»

بیژن کامکار و استاد حسن زیرک

بیژن کامکار، خواننده و نوازنده، با اعلام این مطلب که علاقه زیادی به صدای حسن زیرک دارد، گفته ‌است:

«حسن زیرک یکی از برجستگان موسیقی کورد به‌شمار می‌آید و خیلی از آهنگ‌های کردی یا فارسی که الان به اجرا درمی‌آید، الهام‌گرفته از آثار آن هنرمند است. شهرت و محبوبیت حسن زیرک فقط محدود به مرزهای ایران نیست، بلکه در کشورهای اروپایی و تمام نقاط کردنشین جهان امتداد دارد».

ترانه‌های حسن زیرک

زیرک به واسطه زندگی و اقامت در بسیاری از مناطق ایران و عراق، توانسته ‌است به زبان‌های ترکی آذری، فارسی،ارمنی، لری ترانه اجرا کند. همچنین در بسیاری از ترانه‌های او نام‌های مکانی گوناگونی همچون: بوکان، سردشت، تبریز، تهران، سنندج، بانه، اشنویه، میاندوآب، کرمانشاه، ساوجبلاغ، مراغه، هه ولیر، همدان، سقز، ایران، سلیمانیه، دهوک و غیره به وفور شنیده می‌شود. او ترانه‌هایی با مضمون میهن‌پرستی سروده ‌است که به تمجید از ایران و کورد پرداخته‌ است.

 

ترانه‌شناسی

حسن زیرک نه ‌تنها دارای صدا و حافظهٔ منحصربه‌فردی بود، او در عین حال شعر می‌سرود و موسیقی برای آن می‌نواخت و حتی تغییراتی در شعرها و قافیه و وزن آن‌ها می‌داد. حسن زیرک ترانه‌های نیز به زبان فارسی و ترکی آذری و حتی لری نیز خوانده‌ است. خوانندگان ترکیه‌ای بدون اشاره به ترانه اصلی، به اجرای دوباره ترانه‌های حسن زیرک با همان ملودی یا با تغییراتی در شعر پرداخته‌اند.

در ادامه به برخی از ترانه‌های معروف زیرک اشاره می شود.

  • نوروز
  • کتانه
  • بارانه
  • خان باجی (ارمنی – کردی سورانی)
  • مریم بوکانی
  • زارا (زهرا)
  • گوهره
  • نالشکینه
  • آمنه و آمنه
  • ریبوار و ریبوار (کردی – فارسی)
  • لای لای
  • آمان دکتر
  • وره قوربان (بیا قربان)
  • عرق چین
  • خوم به غولامی
  • یالا شوفر
  • مهتاب و آرزو (برای دخترش)
  • غریب ماوم (خۆم به غولامی)
  • کرماشان
  • دیسان شه‌و هات
  • گولدور مَنی گولدور (آذری – کردی)
  • له سینه قبران هاواره
  • هو لیلی
  • به‌ناز
ارسال نظر

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.